Najnowsze wydanie magazynu Outlook

Swego czasu zastanawiałam się, czy nie wybrać się na Jaipur Literary Festival. Wiązałoby się to z wzięciem kilku dni urlopu, na co niestety nie mogłam sobie pozwolić i bardzo żałowałam, że festiwal nie odbywa się tydzień później, kiedy to od czwartku do poniedziałku mam wolne.

Postanowiłam śledzić przebieg festiwalu w internecie i gazetach. Program był dość ciekawy, więc liczyłam na interesujące relacje… Wszystkie spotkania i dyskusje odeszły jednak w cień, a blask reflektorów i cenne kolumny w gazetach skupiły się na Salmanie Rushdiem. W „Times of India” pojawiła się jedynie krótka notka ze spotkania z Oprah Winfrey oraz wywiad z Benem Okri, w którym jedno pytanie dotyczyło Rushdiego.

W tygodniu, w którym z wielkim hukiem obchodzi się Dzień Republiki (26 stycznia), wydarzenia w Jaipurze zaprzeczają wartościom równości, wolności i braterstwa. 19 stycznia pojawiły się pierwsze informacje o możliwym zamachu na Rushdiego, gdyby ten pojawił się na festiwalu. Lokalne władze właściwie zrzuciły cała odpowiedzialność na organizatorów festiwalu: „Organizatorzy sami powinni poczynić kroki aby nie doszło do sytuacji, w której porządek i prawo zostałyby złamane. Rząd ma nadzieję, że nie dojdzie do takiego incydentu.” *

Oliwy do ognia dolali 4 pisarze: Hari Kunzru, Amitava Kumar, Jeet Thayil oraz Ruchir Joshi, którzy w ramach wsparcia dla Rushdiego odczytali fragmenty zabronionych w Indiach „Szatańskich wersetów” (przy okazji polecam tekst Kunzru dla brytyjskiego Guardiana, w którym mówi on o wydarzeniach w Jaipurze). Wywołało to kolejną burzę i literaci zmuszeni byli w pośpiechu opuścić Indie, aby uniknąć aresztowania. Kilka pozwów trafiło do sądu przeciwko 4 autorom oraz organizatorom festiwalu… W międzyczasie na festiwalu powstała petycja adresowana do rządu indyjskiego apelująca o zniesienie zakazu „Szatańskich wersetów”.

Rushdie miał wystąpić i mówić o „Dzieciach północy” na sesji video. Również to nie spotkało się z przychylnym spojrzeniem władz. Policjant, który chce zachować anonimowość wyznał dziennikowi „The Times of India”: „Powiedzieliśmy organizatorom, aby zapewnili nas na piśmie, że Rushdie nie powie niczego oszczerczego, prowokacyjnego lub nielegalnego.” ** Swoją drogą zastanawiam się, jak można powiedzieć coś nielegalnego? W państwach demokratycznych, do których Indie z dumą się zaliczają, panuje wolność słowa, nie ma list tematów legalnych i niezgodnych z prawem. A przynjamniej nie powinno być… Komisarz policji, Bhagwani Lal Soni, dodał, że „tylko dlatego, że (Rushdie) siedzi daleko, nie znaczy, że może on mówić, co tylko chce” ** oraz pogroził, że również przeciwko niemu, nie tylko organizatorom festiwalu i właścicielowi Diggi Palace, gdzie miała odbywać się transmisja, zostanie wszczęte postępowanie.

Przed planowaną transmisją, przed Diggi Palace znalazła się grupa protestujących. Organizatorzy festiwalu, wśród nich m.in. William Dalrymple, zostali wezwani do komisarza policji i zostali postawieni przed wyborem – odwołać transmisję i trzymać się zasad wolności ryzykując zamieszki czy zrezygnować z rozmowy z Rushdiem jednocześnie rezygnując z podstawowych wartości, którym służyć miał festiwal, ale nie doprowadzić do rozlewu krwi? Od podjęcia tej decyzi uchronił ich właścicel Diggi Palace, o czym Dalrymple pisze dla Guardiana. Transmisję odwołano.

Satyryczny obrazek o rzekomym zamachu na Rushdiego, źródło: http://www.thehindu.com/opinion/cartoon/article2826443.ece

Rushdie odwiedził Indie już kilka razy po publikacji „Szatańskich wersetów” i obrót sprawy w Jaipurze był zaskoczeniem dla wszystkich. Najbardziej rozczarowujące jest podejście lokalnych władz, które pozwoliły się zaszantażować mało znanej islamskiej grupie. Nadchodzą wybory w stanie Uttar Pradesh, gdzie muzułmanie stanowią 20% elektoratu, więc nie byłoby w interesie polityków denerwować swoich wyborców… Jak to ujęto w „The Times of India” zaledwie 3 dni temu – „politycy [...] poddali się siłom nietolerancji. Jak możemy nazywać siebie demokracją, skoro kilku fanatykom pozwolono trzymać cały naród jako zakładników?” ***

Pamiętam, jak krótko po przyjeździe do Indii, ojciec mojej znajomej z dumą i wielkim uśmiechem, który sprawił, że jego bujny wąs niemal dotykał oczu, oznajmił, że Indie są największą demokracją na świecie i że gdyby w USA mieszkało tyle ludzi, to panowałby tam chaos, żaden rząd nie poradziłby sobie z taka populacją. Powstrzymałam wtedy szyderczy śmiech i pytanie, czy Indie są przykładem porządku i równości, z milionami ludzi mieszkającymi w slumsach i wykonującymi prace za mniejsze niż głodowe pensje. Powstrzymałam się od zapytania, gdzie jest równość w kraju, w którym panuje podział kastowy i gdzie byle Hindus nie poniży się do tego stopnia, aby posprzątać własną łazienkę, a zawoła kogoś z najniższej kasty do tego zadania. Był to jednak początek mojej przygody z Indiami i nie chciałam nikogo urazić. Gdybym dzisiaj spotkała tego pana, z chęcią bym z nim podyskutowała.

Kolejna satyra, źródło: http://www.manjul.com/index.php/2012/01/23/angry-authors-read-satanic-verses-at-jaipur-literature-festival/#.TyOR2nKjmSo

Słyszeć o takich wydarzeniach mieszkając w Europie, gdzie „Szatańskie wersety” można bez problemu kupić i czytać do woli, a być w kraju, w którym politykom bardziej zależy na wynikach wyborów niż na wolności słowa i innym wartościom będących fundamentem demokracji, to dwie różne sprawy. Czytałam o kontrowersjach związanych z pisarzem siedząc wygodnie w Polsce i patrząc na „Szatańskie wersety” na półce. Dziwiłam się, jak można być tak nietolerancyjnym i zaślepionym nienawiścią, aby nakazać palenie egzemplarzy powieści i zabicie jej autora. Oczywiście, nie pochwalam tego w najmniejszym stopniu, ale Chomeini wydał fatwę na Rushdiego, bo czuł, że obraża ona islam. Jakkolwiek niedorzeczne wydaje się takie rozumowanie, to w oczach radykalnych muzułmanów imam bronił wiary. Chciał pisarza martwego nie dla własnej korzyści, a dla korzyści religii i oczyszczenia islamu od oszczerczych, w jego oczach, słów Rushdiego. Tymczasem indyjskie wydarzenia nie miały na celu obrony jakichkolwiek zasad. Bo nie chodziło przecież o ochronę wrażliwych uczuć religijnych protestujących muzułmanów. Władze w strachu przed przegraniem wyborów, w obawie przed straceniem władzy, a nie w obronie jakichkolwiek wartości mniejszości muzułmańskiej, uciszyły cenionego literata. Nie wiem, dokąd zmierza indyjska demokracja i chyba nie chcę się przekonać.

—–

*wypowiedź Ashoka Gehlota, szefa rządu Radżastanu,”The Times of India”, 19.01.2012. Tłum. własne.

** „The Times of India”, 24.01.2012. Tłum. własne.

*** „The Times of India”, 25.01.2012. Tłum. własne.

I oto jestem, niemal dokładnie od 6 miesięcy w kraju, o którego odwiedzeniu marzyłam bardzo długo. Może to odpowiedni moment na pierwsze podsumowania, początek roku sprzyja tego rodzaju rozliczeniom, ale dzisiaj chciałabym skupić się tylko i wyłącznie na magicznym, indyjskim czaju.

Gdyby jakikolwiek Hindus widział mój sposób zaparzania i picia indian chai masala we Wrocławiu, wyśmiałby mnie bez wątpienia. To, co piłam – zalane wodą i gorzkie, z pewnością z typowo indyjskim czajem nie ma nic wspólnego. Indyjski czaj to mleczny napój, herbatę zalewa się wodą z dodatkiem mleka lub raczej mlekiem z dodatkiem wody i do tego bardzo słodki. Nie do pomyślenia jest picie gorzkiego czaju lub chociaż podanie cukru w osobnych saszetkach, aby każdy wsypał go tyle, ile potrzebuje. Takie wymysły to tylko w typowo turystycznych miastach, gdzie właściciele kawiarni i restauracji zdają sobie sprawę z fanaberii obcokrajowców. Kiedy pierwszego dnia w pracy zaproponowano mi herbatę i poprosiłam o filiżankę bez cukru, spojrzano na mnie nie jakbym pochodziła z innego kraju, ale z innej planety. Lub nawet innej galaktyki.

Czaj w Indiach piją wszyscy i jest to napój dostępny wszędzie – w modnych kawiarniach, w drogich restauracjach, na dworcach, przy drogach, w przejściach między sklepami, w małych wioskach – i o każdej porze – choć wtedy już nie wszędzie. Między straganami na lokalnych targach krążą chai wallas – sprzedawcy czaju, którzy serwują go w przezroczystych szklankach, nosząc ich na raz po 12 w specjalnych metalowych uchwytach z rączką.

Typowy sposób serwowania czaju

W świątecznym wydaniu Outlooka Rishad Saam Mehta pisze o różnych obliczach indyjskiej herbaty – z dodatkiem szafranu i koziego mleka w Leh, z aromatycznym kardamonem i imbirem w Himachal Pradesh lub z nutką cynamonu w Radżastanie. Ja pozostaję wierna tradycyjnemu czajowi masala, do którego musiałam się przyzwyczaić i nauczyć pić, a dzięki któremu udało mi się usłyszeć kilka ciekawych historii. Bo czaju się nie odmawia. Jeśli sprzedawca w danym sklepie jest w dobrym nastroju i chce chwilę pogawędzić, zaproponuje klientowi szklaneczkę. Sącząc czaj, dowiedziałam się od pana, u którego zaopatruję się w ręczniki, że jego brat ma żonę Polkę i mieszkają razem w Anglii. Żona pochodzi z Kielc. Pan był bardzo entuzjastycznie nastawiony i nawet zadzwonił do owego brata i wręczył mi telefon, abym i ja zamieniła z nim kilka słów. Brat zapytał po polsku jak się mam i ile mam lat. Po przejściu na angielski wyjaśnił, że teraz nie ma wyjścia i musi uczyć się polskiego, bo syn porozumiewa się głównie w tym języku i jest jego najlepszym nauczycielem. Następnym razem muszę się dowiedzieć u pana „od ręczników”, jak rodzina zareagowała na małżeństwo z nie-Hinduską. Przypuszczam, że nie było łatwo.

Ekspresowy czaj w kawiarni

Innym razem przy szklance czaju byłam świadkiem jak pan własnoręcznie wpinał i zszywał kartki papieru czerpanego do notesu ze skórzaną oprawą. Dowiedziałam się, że swojego fachu nauczył się od kuzyna, do którego to należał sklep, w którym siedzieliśmy. Pan również pochwalił się, że syn jest artystą i zajmuje się malarstwem oraz renowacją zabytkowych mebli. W Indiach niemal każda rozmowa zahacza o członków rodziny, bliższej, dalszej czy tej… planowanej.

W McLeod Ganj pewien młodzieniec w sklepie z szalami wyznał mi, że moja twarz wydaje mu się znajoma, że czuje, że znam mnie całe życie i że wyglądam jak ludzie z jego stron (a pochodził z Kaszmiru, więc tylko zaśmiałam się w głos). Teatralnym głosem wykrzyknął, że przecież śnił o mnie, że piękny był to sen o miłości i nagle oto widzi mnie na żywo i że spełnią się teraz jego marzenia o rodzinie. I to wielkiej rodzinie, bo składającej się z męża (jego), żony (mnie) i 22 dzieci (2 drużyn piłkarskich – tak, aby dzieci mogły grać mecze przeciwko sobie). Zaproponowałam mu, aby podzielił te piłkarskie ambicje między przynajmniej 3 żony, bo dla jednej to zadanie niewykonalne, ale wtedy jego miłość musiałaby być podzielona na 3 kobiety, a on chce oddać całe swoje serce tej jednej jedynej, a nie kilku. Uśmiałam się po pachy, ale wśród ogólnej wesołości był też i element mniej zabawny. Krótko po wejściu do sklepu zapytałam o wiszącą na ścianie drewnianą tabliczkę z tekstem po arabsku. Właściciel sklepu zmieszał się, spojrzał na swoje dłonie, na swojego kolegę marzącego o rodzinie, ponownie na dłonie, by w końcu cichym głosem pełnym obawy wyznać, że jest muzułmaninem i że ma nadzieję, że mi to nie przeszkadza. Nie spotkałam się jeszcze z żadnym Sikhiem czy wyznawcą hinduizmu, którzy wstydziliby się swojego wyznania. Ta drobna wymiana zdań  niestety potwierdza, że sytuacja muzułmanów w Indiach nie należy do najlepszych. Bardzo to smutne, że żyjemy w czasach, w których ludzie obawiają się braku akceptacji ze względu na wyznawaną religię.

Czaj pomaga rozpocząć rozmowę, przystanąć na chwilę w napiętym dniu. Warto go polubić, dla wymiany kilku zdań z lokalnymi mieszkańcami czy w celu ogrzania zmarzniętych dłoni podczas powrotu do domu albo oczekiwania na spóźniony autobus. Indie są krajem nieprzewidywalnym, nigdy nie wiadomo, czym zaskoczą, ale jedno jest pewne – czaj znajdzie się wszędzie a wraz z nim towarzystwo do krótkiej pogawędki.

Czaj w przydrożnej szopie w Himachal Pradesh

Local green leaf chai – czyli herbata z oregano

]]> http://czytatnik.wordpress.com/2012/01/16/magical-chai-masala/feed/ 12 Lilithin DSC_8172 jaipur Birthday 058 SAM_7930 SAM_7998 http://czytatnik.wordpress.com/2011/12/24/wesolych-swiat/ http://czytatnik.wordpress.com/2011/12/24/wesolych-swiat/#comments Sat, 24 Dec 2011 08:17:55 +0000 Lilithin http://czytatnik.wordpress.com/?p=1873 ]]> Wesołych Świąt!

Tutaj atmosfery świątecznej brak, nie tylko ze względu na brak śniegu, ale i brak świątecznych dekoracji i piosenek.

Za kilka minut jadę na dworzec, wsiadam w pociąg, który po 36h dowiezie mnie do Bombaju, a następnie wsiadam w autobus, by po 12h znaleźć się na plaży w Goa. Na początku stycznia z Goa jadę do Radżastanu, więc kontaktu nie będzie lub będzie bardzo sporadyczny przez następne 3 tygodnie. Choć nie powinno to nikogo dziwić, bo wpisy na blogu i tak pojawiają się rzadko. Mam przeczytanych kilka książek, kilka pomysłów na wpisy o Indiach, ale gorzej już z realizacją.

Tym, którzy tu zaglądają dziękuję i proszę o cierpliwość

Do pociągu lektury przyszykowane – „Geografia szczęścia” Erica Wienera i „Unaccustomed Earth” Jhumpy Lahiri, zbiór opowiadań, który jakiś czas temu przeczytałam błyskawicznie, ale zupełnie bezmyślnie.

Jak wygląda czytelnictwo w kraju, w którym jedna czwarta społeczeństwa jest niepiśmienna? Punjab, w którym mieszkam doskonale wpisuje się w średnią krajową ze swoimi 76% ludzi potrafiących czytać i pisać. Dużo gorzej jest w Biharze, gdzie podział między piśmiennymi a niepiśmiennymi to niemal pół na pół. Sytuacja najlepiej przedstawia się w Kerali – ponad 90% ludzi potrafi tam czytać i pisać. W dwóch skrajnie odmiennych stanach jeszcze nie byłam (a do Biharu nawet się nie wybieram), dlatego też swoje obserwacje opieram jedynie na Chandigarh oraz kilku turystycznych miejscowościach w Himachal Pradesh.

Uliczny sprzedawca pirackich książek

W Chandigarh działają dwie większe (bo nie mogę napisać: „duże”, wtedy pewnie część osób wyobraziłaby sobie bojkotowany ostatnio Empik, a są one mniejsze niż najmniejszy z Empików) księgarnie z literaturą w języku angielskim oraz jedna dość spora z literaturą w językach hindi i punjabi. W kilku punktach miasta można dodatkowo znaleźć niemal mikroskopijne księgarnie, a właściwie kioski. Ich głównym towarem są jednak artykuły papiernicze i prasa, więc półki z literaturą nie kuszą wielkim wyborem. Zwłaszcza jeśli po głębszym przyjrzeniu okazuje się, że większość to poradniki… Antykwariatu nigdzie nie widziałam, ale spotkałam się z rozłożonymi na kocu pirackimi książkami. Z daleka niczym nie różnią od tych księgarnianych, ale po otwarciu okładki ukazuje się kiepskiej jakości ksero na (bardzo) szarym papierze. Średnia cena takiego ‘wydania’ to 150 rupii (ok 10 zł) czyli często mniej niż połowa kwoty, jaką trzeba zapłacić za prawdziwą książkę. W mieście działają dwie biblioteki (płatne) oraz Biblioteka Brytyjska.

Indyjskie książki dla młodzieży

Biorąc pod uwagę, że Chandigarh jest stolicą dwóch indyjskich stanów i że mieszka tu milion ludzi, to sytuacja nie wygląda za ciekawie. Ilość księgarni odzwierciedla popyt na książki. W Polsce narzekania na brak zainteresowania literaturą nie mają końca, ale jednak w mieście z 250 tys. mieszkańców działa 5 księgarni oraz kilkanaście miejskich bibliotek. Obawiam się, że gdyby przeprowadzono badania w Indiach, okazałoby się, że śladowy odsetek społeczeństwa przeczytał jakąkolwiek książkę w ubiegłym roku. Znikoma ilość bibliotek oraz fakt, że nie są one darmowe dodatkowo ogranicza możliwość czytania najbiedniejszym.

Szkoła, w której pracuję jest szkołą prywatną, jak większość szkół w Indiach. Edukacja publiczna nie cieszy się wielkim szacunkiem i nikt, kogo stać na pokaźne  wpisowe i miesięczne czesne nie posyła swojej pociechy do szkoły publicznej. Nauczyciele oprawadzający potencjalnych klientów (bo tak to trzeba niestety nazwać, edukacja jest tutaj biznesem) z dumą prezentują bibliotekę i czytelnię. W bibliotece jest 6 regałów z książkami. Zdecydowana większość to podręczniki, relatywnie dużo jest wszelkiego rodzaju wydań encyklopedycznych, najmniej książek, które mogłyby sprawić radość dzieciom i wpoić w nie nawyk czytania. Pamiętam, że w mojej szkole działała niewielka biblioteka, ale zawsze mogłam znaleźć coś ciekawego – czy to przygody Pana Samochodzika, czy Siesicką lub Musierowicz. Trudno mi sobie wyobrazić podobną sytuację tutaj. W Indiach dużo bardziej ceni się podążanie w kierunku nauk ścisłych – zawody lekarza czy inżyniera są bardzo cenione, rodzice wywołują presję na dzieciach, aby właśnie w tym kierunku się kształciły. Kierunki humanistyczne i artystyczne to te, na które idą osoby z gorszymi wynikami z egzaminów. Zdaję sobie sprawę, że to bardzo duże uogólnienie i z pewnością nie wszędzie tak jest, ale ubogie zaopatrzenie bibliotecznych półek mówi samo za siebie.

Tybetańska księgarnia w Dharamsala

Nieco inaczej przedstawia się sytuacja w typowo turystycznych miejscach. Turyści chętnie czytają książki o miejscach, które odwiedzają i właściciele kawiarni i hoteli często kuszą nie tylko zachodnimi wypiekami i dobrą kawą, ale również półkami z książkami, które można czytać w wygodnych fotelach. Nawet najmniejsze kawiarenki mają do zaoferowania niewielkie zbiory, wśród których nie może zabraknąć przewodnika Lonely Planet. Owszem, miło jest zjeść ciasto marchewkowe i wypić earl greya bez cukru, ale działania te są skierowane na zagranicznego turystę, który w danym miejscu ma dać zarobić właścicielowi. Brakuje mi jakiegoś szerzej zakrojonego programu mającego na celu promowanie czytelnictwa. Indie jednak chyba najpierw muszą uporać się z jednym z najwyższych (jeśli nie najwyższym) na świecie odsetek analfabetyzmu, a dopiero potem zająć się propagowaniem literatury.

Antykwariat w Shimli

Skromna henna na Karva Chauth

Słowem wstępu i wyjaśnień. Przed przyjazdem do Indii roiłam sobie w głowie, jakie to wspaniałe i trafne obserwacje na temat tutejszego społeczeństwa pojawią się na blogu. Widziałam mądre, zaplanowane i elokwentne wpisy. Plany swoje, a życie swoje. Filozoficzne rozmyślania, jak widać, nie nadeszły, w efekcie czego blog leży odłogiem. Zamiast męczyć się wydumanymi obserwacjami postanowiłam pisać po prostu to, co widzę, co mnie zaskakuje, w czym biorę udział. Po ludzku i zwyczajnie, przyziemnie. Kto ciekawy, niech czyta. Dziś kilka słów o bransoletkach, poście i księżycu.

—

Tło wydarzeń: idę sobie niewinnie do lokalnego „osiedlowego” sklepiku po coś do picia. Niczego nieświadoma wkraczam w świat błyszczących, kolorowych, mieniących się w słońcu bransoletek poustawianych na stolikach pod trzema namiotami. Niektóre nawet są fantazyjnie wyeksponowane na stojaku w kształcie drzewa. Spodobały mi się w miarę mało krzykliwe zielone i srebrne bransoletki, które leżały w dwóch pudełkach o łącznej długości ok 40cm. Jednym słowem – bransoletek od urwania głowy, na moje potrzeby pół pudełka w zupełności wystarczy. Pytam się więc pani, ile kosztują. Pani na to, że 200 rupii (ok 12 zł). No to świetnie, ale ile dokładnie dostanę za te 200 rupii? Tuzin? Tuzinów dwa? Otóż nie. Dostanę wszystkie, czyli właściwie mogłabym zakryć nimi nadgarstki i zatrzymać się jakieś 5 cm przed łokciem. Bo oto okazuje się, że są to bransoletki dla panny młodej. Zdziwiłam się, bo zazwyczaj są one czerwono-srebrne, zielonych u żadnej mężatki jeszcze nie widziałam. Tradycja nakazuje nosić je przez pełny rok od ślubu, nie powinno się ich ściągać nawet do kąpieli. Niektóre panie noszą krócej, przez pół roku, 3 miesiące lub nawet i miesiąc. Ślubne czy nie, zielone cuda wylądowały w mojej torebce profesjonalnie zapakowane w gazety. Zbiór wykonany ze szkła/lustra (?) w pewnym stopniu uległ już pewnemu uszczupleniu. Obecność 3 namiotów wypełnionych biżuterią nieco mnie zdziwił, ale w Indiach wszystko jest możliwe, więc nie dopytywałam, cóż to za okazja, tylko machałam dłońmi jak głupia, aby słyszeć brzęk bransoletek. Bo to mój pierwszy taki zakup odkąd przyjechałam

Fragment „Fire” dotyczący Karva Chauth

Następnego dnia w szkole dowiedziałam się, cóż to za święto. Karva Chauth – dzień, w którym żony spożywają pierwszy posiłek tuż przed wschodem słońca by cały następny dzień pościć nie pijąc nawet wody w oczekiwaniu aż księżyc pojawi się na niebie. Wszystko to po to, aby mąż żył długo i w zdrowiu i z daleka od wszelkich trosk. Tego dnia kobiety ubierają się na czerwono lub w stroje, które nosiły na swoim ślubie, zakładają biżuterię i ozdabiają henną dłonie. Wieczorem wypatrują księżyca, którego odbicie powinny wraz z mężem zobaczyć w naczyniu z wodą. Wodę najpierw należy ofiarować księżycowi, żeby sobie zapewnić jego błogosławieństwo, a następnie mąż częstuje żonę wodą łamiąc w ten sposób jej post.

Święto to pamiętam z filmu Deepy Mehty „Fire”, kiedy to świeżo upieczona mężatka, Sita, musi pościć, bo chce tego jej teściowa. Dziewczyna dość ma poświęcania się, wyrazów lojalności i oddania, zwłaszcza kiedy jej mąż ten dzień spędza na spotkaniu ze swoją kochanką i nie ma go przy żonie, kiedy na niebie pojawia się księżyc. Pamiętam, że wtedy zżymałam się na ten zwyczaj tak jak zżymają się na niego feministki do dnia dzisiejszego. Istnieją jednak mężowie, którzy z okazji Karva Chauth poszczą razem z żoną, aby poświęcenie nie wypływało tylko z jednej strony. Skoro można pościć ze względów religijnych, dlaczego nie robić tego dla ukochanej osoby i wraz z nią?

Kobiety w świątyni

Kalendarz hinduski obfituje w różnego rodzaju święta. Choć religijny zapał i rozmach różnią się od stanu do stanu, to nawet najskromniej obchodzone obrzędy dla przybysza z Europy są niezwykle interesujące. Jesienne Navratri trwało od 28 września do 5 października. Święto związane jest z kultem bogini Matki i różnymi jej wcieleniami. Pierwsze trzy dni są poświęcone Durdze – bogini Wojowniczce, która dosiada lwa, a w każdej ze swych 10 dłoni dzierży inną broń. Kolejne trzy dni skupiają się na Lakshmi, córce Durgi, bogini dobrobytu i bogactwa, ubranej w złoto. Ostatnia faza Navratri związana jest z  Saraswati, kolejną córkę Durgi, boginią wiedzy ubraną w mleczne szaty i dosiadającą łabędzia. Obecność  posążków Saraswati w szkołach jest tak naturalna, jak tablica na ścianie.

Podczas Navratri można przyjąć dość surowy post, do potraw nie można dodawać soli ani jakichkolwiek przypraw, co dla Hindusów musi być wyjątkowo trudne. Podczas tych 9 dni restauracje oferują specjalne postne menu.

Typowe przedstawienie Durgi wraz z jej dziećmi

Bezpośrednio z Navratri połączona jest Durga Puja, którą z największym zapałem obchodzi się przez 4 w Bengalu Zachodnim. Obrzędy w Punjabie należą do zdecydowanie skromniejszych i słysząc historie koleżanki z Kalkuty miałam ochotę wybrać się do jej rodzinnego miasta i wraz z tłumem obchodzić święto Durgi. Bengalskie pandale, tymczasowe miejsca kultu zbudowane z prefabrykatów (których tematem przewodnim był nawet Titanic i… Harry Potter!) w Chandigarh zostały zastąpione zwykłymi namiotami, w których centralną figurą jest oczywiście Durga, a towarzyszą jej córki: Lakshmi i Saraswati oraz synowie: Ganesz i Kartik. Tymczasowe namioty powstawały w najmniej oczekiwanych miejscach – wciśnięte w przejście między dwoma budynkami czy uniemożliwiające wejście do jednego z 3 sklepów w okolicy.

Durga pod postacią Kali w jednej ze świątyń

Wydarzenia poznajemy z perspektywy tytułowego chłopca, to on jest narratorem opowieści. A opowieść o jego dzieciństwie bynajmniej nie jest tak radosna i beztroska jakby mogło wydawać się dorosłym. Kiran jest dzieckiem indyjskich imigrantów. Urodził się w Stanach, z krajem rodziców poza imieniem i obrzędami ma niewiele wspólnego, a mimo to poczucie wyobcowania nie opuszcza go ani na chwilę. Ani amerykańscy koledzy, ani nauczyciele nie potrafią prawidłowo wymówić jego imienia. Chłopiec desperacko walczy o akceptację. Kulturowo jedną nogą stoi w Ameryce, a drugą w Indiach, etnicznie różni się od swoich rówieśników, a jego wyobcowanie wzmaga jeszcze rodząca się właśnie seksualność również wybiegająca poza „standardy”, jakie chcieliby w domu widzieć rodzice (zwłaszcza ojciec), a w szkole koledzy.

Początkowo w narracji nie podobał mi się bezpośredni styl często zawierający wulgaryzmy, ale po pewnym czasie dałam się przekonać, że może właśnie takiego języka używa dojrzewający chłopiec. Sama książka rewolucyjną nie jest i porównywanie jej do prozy Zadie Smith i Salmana Rushdie wydaje mi się nieco na wyrost. Satyal z pewnością aż takim rozmachem ani fantazją nie może się pochwalić. Nie znaczy to jednak, że „Błękitny chłopiec” jest złą książką. Uznanie autorowi należy się za sam poruszany temat. Większość pisarzy pozostałaby w wątku różnic kulturowych między Indiami a Stanami i trudnościami, jakie napotyka drugie pokolenie imigrantów ( czego absolutnie nie postrzegam jako słabość), ale Satyal poszedł o krok dalej i dołożył do tego jeszcze problemy z tożsamością seksualną. Na ile autentyczne i poruszające są te zabiegi potencjalny czytelnik musi ocenić sam.

Fatehpur łączy w sobie elementy architektury perskiej, islamskiej i indyjskiej tworząc niepowtarzalny mogolski styl. Buland Darwaza, wykonana z piaskowca, majestatyczna Brama Zwycięstwa ozdobiona koranicznymi wersami, zwieńczona kilkunastoma kopułami i wieżami z czarnego i białego marmuru doskonale pokazuje dawną świetność imperium mogolskiego, którego Fatehpur było stolicą zaledwie przez 14 lat. Miasto miało problemy z dostępnością wody pitnej i w krótkim czasie całkowicie opustoszało.

Po przejściu przez Buland Darwaza oczom ukazuje się ogromny dziedziniec, po którego drugiej stronie znajduje się meczet Jama Masjid oraz przepięny marmurowy grobowiec Salima (mędrca, który przepowiedział narodziny syna). W Fatehpur można spędzić cały dzień, niespiesznie przechadzając się pod ocienionymi arkadami podziwiając niezwykłe ornamenty. Kunsztownie wykonane  geometryczne i roślinne ozdoby islamskich budowli można oglądać godzinami.

Powyżej: Buland Darwaza od strony zewnętrznej

Buland Darwaza od strony skąpanego w deszczu dziedzińca

Wejście

Jama Masjid

Modlący się mężczyźni

Grobowiec Salima

Przejście

Informacje praktyczne

Z Agry do Fatehpur wynajęliśmy taksówkę na cały dzień, koszt 2000 rupii (w cenie jeszcze przejazd do dwóch innych miejsc).

Po przybyciu do Fatehpur swoje usługi zaoferował samozwańczy przewodnik, z których korzystać nie chciałam, ale będąc w grupie, musiałam się zgodzić. Przewodnik nie powiedział nic więcej niż Lonely Planet, ale jego usługi okazały się o tyle cenne, że odpędzał nadciągających z wszystkich stron sprzedawców dóbr wszelakich. Koleżanka też zostawiła przez nieuwagę gdzieś plecak, który odnalazł się w stanie nienaruszonym. Nie mam pewności, czy plecak również by się znalazł gdyby nie nasz przewodnik.

Warto zabrać ze sobą jedzenie, okoliczne budki nie do końca wzbudzały zaufanie, a architektura i ogrody Sikri (o których krótko następnym razem), nieodłączna część Fatehpur, wręcz zapraszały do wyłożenia się na trawie (nawet mokrej po deszczu).